«Ενθα μέν εις Αχέροντα Πυριφλεγέθων τε ρέουσι Κώκυτος , ος δή Στυγός ύδατος έστιν απορρώξ πέτρη τε ξύνεσίς τε δύω ποταμών εριδούπων».
Ομήρου Οδύσσεια( Κ 513-515)

Ο Αχέρων Ποταμός, από τη λέξη άχος - λύπη, Αχέρων - χωρίς χαρά, ποταμός της λύπης, είναι από τους πιο διάσημους παγκοσμίως, όχι τόσο για το μέγεθός του, αλλά εξ αιτίας του μεταφυσικού περιεχομένου των μυθολογικών πληροφοριών που κουβαλάει στα νερά του. Λέγεται και Μαυροπόταμος, γιατί σύμφωνα με τη Μυθολογία, κατά την Τιτανομαχία οι Τιτάνες για να ξεδιψάσουν ήπιαν νερό από τον Αχέροντα και ο Δίας πάνω στο θυμό του μαύρισε και πίκρανε τα νερά του.

Ο Αχέρων, γεωγραφικά διατρέχει τρείς νομούς της Ελλάδας, τον Ν.Πρέβεζας, Ν.Ιωαννίνων και Ν.Θεσπρωτίας. Πέρα απο τη μυθολογική και ιστορική αξία του Αχέροντα Ποταμού παραγνωρίσθηκε πλήρως το οικολογικό-φυσιολατρικό μέρος. Κατά την άποψη πολλών η φυσική ομορφιά της χαράδρας του Αχέροντα είναι κατά πολύ ανώτερη του Φαραγγιού της Σαμαριάς στην Κρήτη και της Χαράδρας του Βίκου στο Νομό Ιωαννίνων.

Μεγάλη δημοσιότητα απέκτησε ο Αχέροντας μετά τις πορείες και τις ανακοινώσεις του Ορειβατικού Συλλόγου Πρέβεζας, από το 1993 και μετά.

Στην αρχαιότητα ο Αχέροντας πλημμύριζε κατά την έξοδό του από τα Στενά, σχηματίζοντας μια ρηχή λίμνη με εκτεταμένα έλη, τη Λίμνη Αχερουσία. Τα πλεονάζοντα νερά της Αχερουσίας έβρισκαν δίοδο στα δυτικά της λίμνης επανασχηματίζοντας τον ποταμό, ο οποίος αφού δεχόταν τα νερά των ποταμών Κωκυτού και Πυριφλεγέθοντα εξέβαλλε όπως και σήμερα στον Όρμο της Αμμουδιάς.

Παρόλο που η Λίμνη Αχερουσία αποξηράνθηκε πριν από μερικές δεκαετίες, τα Στενά και το Δέλτα του Αχέροντα, παραμένουν περιοχές μεγάλης οικολογικής σημασίας.

Ο ποταμός διασχίζει την κοιλάδα που σχηματίζεται ανάμεσα στους ορεινούς όγκους της δυτικής Ηπείρου, κοντά στο χωριό Τρίκαστρο, στα όρια των Νομών Ιωαννίνων, Πρεβέζης και Θεσπρωτίας και περνά από ένα στενό και επιβλητικό φαράγγι που σχηματίζουν τα βουνά της Παραμυθιάς και του Σουλίου. Η εξαιρετικής ομορφιάς περιοχή αυτή, παρουσιάζει σημαντικό οικολογικό ενδιαφέρον και ονομάζεται "Στενά του Αχέροντα», με έξοδο στο χωριό Γλυκή.

Τα Στενά του Αχέροντα, χαρακτηρίζονται από την τραχύτητα των γύρω βουνών, τη πλούσια βλάστηση και τα καθαρά και ορμητικά νερά του ποταμού, ένα τοπίο ιδιαίτερης ομορφιάς.

Σε αρκετά μέρη του ποταμού, σχηματίζονται νερόλακκοι και μικρές λιμνούλες, τόποι ιδανικοί για τη διαβίωση πολλών αμφιβίων και ψαριών. Σε άλλες πλευρές, ο ποταμός κυλά ορμητικά μέσα από κατακόρυφους και ψηλούς βράχους, σε κάποια σημεία το ύψος τους ξεπερνά τα 100 μέτρα, ενώ το πλάτος του ποταμού φτάνει τα δύο μέτρα. Σε μερικά πάλι σημεία, η επιφανειακή ροή του νερού είναι μικρότερη, κυρίως κατά τους καλοκαιρινούς μήνες.

Στις βραχώδεις πλαγιές των Στενών του Αχέροντα φωλιάζουν πολλά είδη αρπακτικών πουλιών, γερακίνες, ξεφτέρια, βραχοκιρκίνεζα, ασπροπάρηδες και φιδαετοί. Στην ευρύτερη περιοχή συχνά συναντάμε όρνια, πετρίτες, σπιζαετούς και χρυσαετούς.

Στις δασωμένες πλαγιές του φαραγγιού, μεγάλα θηλαστικά, όπως λύκοι και αγριογούρουνα, αναζητούν τροφή και καταφύγιο, και θηλαστικά όπως η αλεπού, ο ασβός, το κουνάβι, η νυφίτσα, η αγριόγατα. Στα νερά του ποταμού ζεί η βίδρα, ένα σπάνιο υδρόβιο θηλαστικό που ζει σε καθαρά νερά με πλούσια παρόχθια βλάστηση. Στα νερά του Αχέροντα αναπαράγονται περισσότερα από εννέα είδη ψαριών, ένα από τα οποία είναι ο αχερωνογοβιός, ενδημικό είδος του Αχέροντα. Τη χλωρίδα αποτελούν ασφάκες, σπάρτα, λαδανιές, φτέρες, πλατάνια, ιτιές, αριές και άλλα 180 είδη φυτών και δένδρων.

Οι περιοχές αυτές, μαζί με τον Αμβρακικό Κόλπο, το Ελος του Καλοδικίου και το Δέλτα του ποταμού Καλαμά, συνθέτουν ένα πολύτιμο δίκτυο προστατευόμενων περιοχών στη δυτική Ηπειρο και αποτελούν καταφύγιο εκατοντάδων ειδών φυτών και ζώων, αρκετά από τα οποία είναι σπάνια ή απειλούνται με εξαφάνιση.

Στο διάβα του ο ποταμός συναντιέται με το χωριό Μεσοπόταμος. Εκεί πάνω σε λοφίσκο, βρίσκεται το σπουδαιότερο κι αρχαιότερο Νεκρομαντείο της αρχαιότητας, το Νεκρομαντείο του Αχέροντα, κοντά στην αρχαία μυκηναϊκή αποικία, την Εφύρα, (14ος π.Χ. αι.)

Εδώ οι αρχαίοι τοποθετούσαν τις Πύλες του Κάτω Κόσμου που οδηγούσαν στο βασίλειο του Aδη. Σ΄ αυτό το Ιερό κατέφευγαν οι αρχαίοι, προσφέροντας χοές (σπονδές, προσφορές) στους νεκρούς για να επικοινωνήσουν με τις ψυχές και να πάρουν διάφορες πληροφορίες, μετά από κατάλληλη προετοιμασία στην οποία υποβάλλονταν απ΄ τους ιερείς του Μαντείου.

Το κυρίως ιερό είναι ένα τετράγωνο κτίριο με πλευρές 22μ μήκους. Περιλαμβάνει κυρίως αίθουσα, διαδρόμους, δωμάτια υποδοχής και προσωπικού, δωμάτια προετοιμασίας, αποθήκες στις οποίες διασώθηκαν πιθάρια με τις προσφορές των επισκεπτών, τον λαβύρινθο και το καθαυτό ιερό, όπου δίνονταν οι χρησμοί. Το μαντείο, γνωστό πανελληνίως απ΄ τον 5ο - 4ο π.Χ. αι. πυρπολήθηκε και καταστράφηκε απ΄τους Ρωμαίους το 167 π.Χ. Μετά την καταστροφή, ο χώρος της αυλής κατοικήθηκε πάλι τον 1ο π.Χ. αι. Τον 17ο μ.Χ. αι., ή λίγο παλαιότερα, στα ερείπια του Μαντείου κτίσθηκε η μονή του Αγίου Ιωάννου Προδρόμου, το καθολικό της οποίας σώζεται μέχρι σήμερα.

Οι ανασκαφές έφεραν στο φως ένα οικοδομικό συγκρότημα με ορθογώνιο πολυγωνικό περίβολο που περιβάλλει ένα τετράγωνο κτίριο, το ιερό, το οποίο είχε μια κεντρική αίθουσα και πλάγια κλίτη και χρονολογείται στον 4ο αι. π.Χ.

Είναι αξιοπρόσεχτη η εσωτερική τριμερής διάρθρωση του ιερού. Τρεις διάδρομοι, τρία τα δωμάτια της προετοιμασίας και επομένως τρεις οι φάσεις της μύησης, τρεις οι πύλες σε κάθε διάδρομο και στο λαβύρινθο, τρεις οι εσωτερικές διαιρέσεις του κυρίως ιερού και τρία τα δωμάτια στα δύο πλάγια κλίτη. Η τριμερής αυτή διαίρεση έχει σχέση με την παραμονή των χρηστηριαζομένων που υφίσταντο την προετοιμασία σε τρεις φάσεις, όπως και στα Καβείρια της Σαμοθράκης.

Η όλη κατασκευή υπέβαλλε την ιδέα του Κάτω Κόσμου. Ο εισερχόμενος απο το βόρειο διάδρομο,για να φτάσει στην αίθουσα των ειδώλων, στρεφόταν διαρκώς προς τα δεξιά, μέσα στο βαθύ σκοτάδι του Αδη. Η αποχώρηση, γινόταν απο άλλο δρόμο.

Το Νεκρομαντείο ήταν πιο εύκολο προσιτό από το μέρος της θάλασσας. Ο προσκυνητής που ερχόταν από τη νότια Ελλάδα, όταν περνούσε το ακρωτήριο του Λευκάτα στη νότια άκρη της Λευκάδας, είχε την εντύπωση ότι βρισκόταν στη χώρα των νεκρών. Οταν έφτανε στις εκβολές του Αχέροντα, στη χώρα των Χειμερίων, ανέπλεε, όπως και σήμερα, με ένα πλοιάριο τον Αχέροντα, που τον περιστοίχιζαν καλαμιώνες, ιτιές και λεύκες, το Άλσος της Περσεφόνης.Υστερα αποβιβαζόταν στη βόρεια όχθη της Αχερουσίας λίμνης.

Από μακριά ατένιζε με δέος τον σταχτί βράχο, στην κορυφή του οποίου υψωνόταν επιβλητικό, σκυθρωπό και περίκλειστο σαν φρούριο, το ιερό του Αδη. Τέλος, ανέβαινε τον λόφο του Αγίου Ιωάννη και από τη ΒΑ πύλη έμπαινε στην αυλή του ιερού, αναμένοντας την πολυήμερη δοκιμασία.

Κάτω από την κεντρική αίθουσα βρίσκεται μια υπόγεια αίθουσα λαξευμένη στο βράχο, προφανώς στη θέση της αρχαίας σπηλιάς, το σκοτεινό ανάκτορο του Αδη και της Περσεφόνης. Τα τόξα που στηρίζουν την οροφή της υπόγειας αίθουσας αποτελούν και δάπεδο της υπέργειας. Στην ίδια χρονολογία τοποθετούνται και οι συνεχόμενοι διάδρομοι στις τρεις πλευρές και τα δωμάτια στα βόρεια και ανατολικά. Αργότερα προστέθηκε δυτικά κεντρική αυλή και άλλα δωμάτια, για να φιλοξενούνται οι επισκέπτες. Από τη βορεινή πύλη ο προσκυνητής περνούσε στον βόρειο διάδρομο και στα αριστερά του έβρισκε δύο δωμάτια και έναν λουτρώνα που θα τον εξυπηρετούσαν κατά την περίοδο της ψυχικής και σωματικής προετοιμασίας του, πριν μπει στο ιερό.

Για κάποιο χρονικό διάστημα, στο απόλυτο σκοτάδι, έτρωγε τροφές σχετικές με τους νεκρούς, όπως κουκιά, χοιρινό κρέας, κριθαρένιο ψωμί και στρείδια και εξαγνιζόταν με λουτρά και προσευχές ώστε να μην τον αγγίξει το μίασμα του θανάτου.

Με αυστηρότερη δίαιτα και περισσότερες προσευχές περνούσε κάποιο χρόνο και στο βορεινό δωμάτιο του ανατολικού διαδρόμου μέχρι την ώρα της χρησμοδότησης. Τότε μαζί με τον ιερέα έμπαινε στον ανατολικό διάδρομο, θυσίαζε ένα πρόβατο και έπειτα κρατώντας αναίμακτες προσφορές προχωρούσε σε έναν μαιανδρικό διάδρομο με τρεις σιδερόφρακτες πύλες, όσες και οι πύλες του Αδη. Εκεί άφηνε μέρος από τις προσφορές του ενώ το υπόλοιπο το πρόσφερε στην κεντρική αίθουσα, όπου θα εμφανίζονταν οι σκιές των νεκρών.

Σε όλη αυτήν την πορεία ο ιερέας θα έπρεπε να λέει προσευχές και να επικαλείται τις ψυχές. Η πολυήμερη προετοιμασία σε αυτό το υποβλητικό περιβάλλον, η ειδική νηστεία αλλά και η πίστη στην εμφάνιση των ψυχών προετοίμαζε τον προσκυνητή να δει τις σκιές των νεκρών.

Βέβαια, ο 4ος αι. ήταν εποχή ορθολογική και δεν υπήρχε πάντα χώρος στη ψυχή των επισκεπτών να δεχθούν το θαύμα γι αυτό το μαντείο είχε λάβει τα μέτρα του, όπως φαίνεται από τις ανασκαφές.

Συγκεκριμένα, βρέθηκαν στο βάθος της κεντρικής αίθουσας, εκεί που θα εμφανίζονταν οι σκιές των νεκρών, τροχοί άρματος, χάλκινοι τροχοί από καταπέλτες και καστάνιες, που μάλλον μαρτυρούν την ύπαρξη γερανού, ο οποίος στο ένα άκρο είχε την μορφή του νεκρού και στο άλλο κάποιο αντίβαρο, από αυτά που βρέθηκαν στο διπλανό δωμάτιο. Ο προσκυνητής έβγαινε από άλλη είσοδο από αυτή που είχε μπει και πήγαινε για τριήμερο καθαρμό. Από κει και πέρα τηρούσε απόλυτη σιωπή για όσα είδε και άκουσε καθώς η κατηγορία για ασέβεια στα μυστήρια του Αδη θα του επέφερε τον θάνατο.

Εχουν βρεθεί ευλαβικές προσφορές των πιστών ήδη από τον 7ο αι. π.Χ. όμως με την κατασκευή του ελληνιστικού ιερού καταστράφηκαν πολλά ευρήματα από προηγούμενες εποχές.

Οι αρχαίοι Ελληνες είχαν την πεποίθηση ότι ο νεκρός (αρχ. ελλ. νέκυς) έμενε στη γή ως φθαρτό σώμα, αλλά ως ψυχή ελευθερωνόταν και από βαθειά φαράγγια, χάσματα της γής ή σπηλιές έβρισκε το δρόμο για τον Κάτω Κόσμο.

Η ψυχή του νεκρού δεν είχε συνείδηση αλλά είχε άλλες ιδιότητες που δεν έχουν οι ζωντανοί και μπορούσε να προφητεύσει το μέλλον. Με τέτοιες πεποιθήσεις ο ομηρικός Οδυσσέας κατέβηκε στον Αδη για να βρει την ψυχή του μάντη Τειρεσία και να μάθει τί έκρυβε το μέλλον του.

Στη ραψωδία "Νέκυια" της Οδύσσειας έχουμε σαφείς πληροφορίες για το πόσο προσεκτικά έπρεπε να πλησιάζουν οι ζωντανοί τις ψυχές των νεκρών καθώς το μίασμα του θανάτου ήταν πολύ ισχυρό. Με πίστη σε τέτοιες δοξασίες οι αρχαίοι επισκέπτονταν αρκετά μέρη που πίστευαν ότι οδηγούσαν στον Κάτω Κόσμο για να πάρουν χρησμό από τα μαντεία που λειτουργούσαν εκεί. Ανάμεσα τους το ιερό του Ποσειδώνα στο Ταίναρο καθώς επίσης και ιερά στην Ερμιόνη της Αργολίδας, στην Κύμη της Ιταλίας και στην Ηράκλεια του Πόντου.

Ομως το σημαντικότερο νεκρομαντείο από όλα ήταν αυτό που βρισκόταν στην Αχερουσία λίμνη και τα τρία ποτάμια του Αδη, στο χώρο που σύμφωνα με την παράδοση ο Οδυσσέας επικοινώνησε με τους νεκρούς.

Σήμερα το Νεκρομαντείο μοιάζει με ένα μεγαλοπρεπές ταφικό μνημείο, όμοιο με μαυσωλείο, όπως διαμορφώθηκε από το τέλος του 5ου π.Χ. αιώνα και αργότερα για την ταφή των βαρβάρων ηγεμόνων της ανατολής (μνημείο του Μαυσώλου της Αλικαρνασσού). Τα ίδια περίπου νεκρικά έθιμα εξακολούθησαν να τελούνται και στην εποχή του Λουκιανού, 9 αιώνες αργότερα και πολλά από αυτά επιζούν μέχρι σήμερα στις δοξασίες και τα νεκρικά έθιμα του ελληνικού λαού.

Η πεδιάδα του Αχέροντα, σήμερα Δήμος Φανάρι, είναι κατά τη μυθολογία η χώρα του Άδη. Από το χωριό Χόικα μέχρι τη θάλασσα και από τη Χόικα μέχρι την Παραμυθιά είναι τα Ηλύσια πεδία – «ο Λειμών των ασφοδέλων». Στο χωριό Γλυκή, στρίβοντας αριστερά του ποταμού βρίσκεσαι στις πηγές του, δεξιά και επάνω από τις πηγές, η Σκάλα της Τζαβέλαινας της ηρωίδας Σουλιώτισσας. Ανεβαίνεις εύκολα, το τοπίο άγριο,το βουητό των νερών δυνατό, η θέα προς την πεδιάδα ξεκουράζουν και συνάμα κυριεύουν με δέος την ψυχή σου. Κάτω από τα απότομα βράχια του Σουλίου μένεις έκθαμβος μπροστά στην άγρια ομορφιά του τοπίου που είναι πνιγμένο μέσα στα καταπράσινα βαθύσκια πλατάνια και στα βαθυγάλανα ορμητικά νερά. 

(Σαφώς η σκιά και οι φωνές που άκουγε ο επισκέπτης του Νεκρομαντείου, δεν ήταν άλλες απο αυτές του ιερέα.Αλλά μετά από τόσα παρεσθησιογώνα που του είχαν δώσει, έβλεπε οτι ήθελε και οτι είχε ανάγκη να δεί..!!!..Κάτι ανάλογο γίνεται και σήμερα στην καθημερινή μας ζωή..μας βομβαρδίζουν συνέχεια με εικόνες και πράγματα τέτοια ώστε να τα βλέπουμε ολα καλά..!!!..να μην ενδιαφερόμαστε για τίποτα, απλά να περνάμε καλά...!!! πιάσε το χέρι μου διαβάτη...και έλα...έλα να φτιάξουμε μαζί την μοίρα μας...δεν έχουμε ανάγκη απο χρησμούς και ψεύτικες εικόνες...)